Endonezya Anayasa Mahkemesine Gerçekleştirilen Çalışma Ziyareti

ANAYASA MAHKEMESİ BAŞKANLIĞINA

—ENDONEZYA ÇALIŞMA ZİYARETİ RAPORU—

 

Endonezya Anayasa Mahkemesi ile yapılan ikili işbirliği çalışmaları kapsamında Anayasa Mahkemesi Raportörleri Nurdan OKUR ve Kadir ÖZKAYA    8–26 Ocak 2010 tarihlerinde Endonezya Anayasa Mahkemesini ziyaret etmişlerdir.

A – Genel Açıklamalar

Endonezya Anayasa Mahkemesi’nin hazırladığı çalışma programı dahilinde Endonezya Anayasa Mahkemesi’nin çalışanları tarafından, hukuk sistemleri, Anayasa Mahkemesi’nin görev ve yetkileri, önemli kararları hakkında İngilizce olarak sunumlar yapılmıştır. Sunumlardan elde edilen bilgilere aşağıda yer verilmiştir.

Çalışmalar esnasında, Anayasa Mahkemesi’nin bir TV ve Radyo kanalı bulunduğu, bu çalışmaları bir TV kanalı ile ortak yürüttüğü, bu kapsamda halkın demokratik haklarını kullanmada bilinçlendirilmesi için ve yargısal konularda programlar yapıldığı, Mahkemenin gerçekleştirdiği tüm duruşmaların ve törenlerin bu kanal aracılığıyla naklen yayımlandığı öğrenilmiştir. Söz konusu TV kanalının ziyaretimizle ilgili olarak söyleşi talebinde bulunması üzerine, sayın Başkanımızın olurları alınarak ziyaretimiz hakkında kısa bir söyleşi yapılmıştır.

 Jakarta’daki Türk Büyükelçiliği ziyaret edilerek, sayın Büyükelçi ve Maslahatgüzar’la görüşme yapılmıştır.

Program kapsamında Endonezya hukuk sistemi ve Anayasa Mahkemesi’nin yapısı ve işleyişi hakkında alınan bilgilerin yanında, Endonezya Anayasa Mahkemesi mensuplarına, Türk Hukuk Sistemi ve Türk Anayasa Mahkemesi’nin yapısı işleyişi ve görevleri hakkında bir sunum yapılmıştır. Bu arada Endonezya Anayasa Mahkemesi Başkanı, söz konusu sunumu, kendilerinin öğretim üyesi olarak görev yapmaya devam ettiği Yogyakarta[1] Hukuk Fakültesi öğrencilerine de yapılmasını istemesi üzerine, talep sayın Başkanımıza iletilmiş ve kabul edilmiştir.

Türk Hukuk Sistemi ve Anayasa Mahkemesi’nin tanıtımına ilişkin sunum, Endonezya Anayasa Mahkemesi’nin üyeleri ile Mahkeme’nin üst düzey hukukçularına seçkin bir otelde gerçekleştirilmiş; sunuma sayın Maslahatgüzar da eşlik etmiştir. Giriş konuşması ve Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın Türkiye’nin tanıtımına ilişkin CD’den Ülkemize ilişkin görselin gösterilmesinden sonra İngilizce olarak esas sunum gerçekleştirilmiş; sunumun ardından soru cevaplara geçilmiştir. Sayın Maslahatgüzar ve Endonezya Anayasa Mahkemesi’nin başkan vekilinin teşekkür konuşması ardından plaket töreni düzenlenmiştir. Aynı sunum, Anayasa Mahkemesi Başkanının hakkımızda verdiği bilgilendirme ve kısa açık konuşmasının ardından Yogyakarta Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nin doktora öğrencilerine ve halka açık olarak yapılmıştır. Bu nedenle, serbest avukatlardan da katılım olmuştur.

Çalışmalar esnasında, Endonezya Anayasa Mahkemesi’nin boş bulunan Başkan Yardımcılığı görevine yapılan seçim de izlenmiştir. Seçimlerin, tüm Mahkeme çalışanlarına ve Mahkeme Başkan ve üyelerinin aile efradına açık ve seremoni şeklinde yapıldığı, bir TV kanalından da tüm halka naklen izleme imkânı sağlandığı gözlemlenmiştir. Başkanlık seçimlerinin de bu şekilde yapıldığı bilgisi verilmiştir. Seçimin yapılmasının ardından, seçilen kişi onuruna öğle yemeği verilmiş,  gece de bir kutlama programı düzenlenmiştir. Gece yapılan kutlama programı, Mahkeme’nin boş bulunan iki üyeliğine yeni seçilen iki üyenin cübbe giyme törenlerini de içermiştir.

B – Endonezya Hakkında Verilen Genel Bilgiler

Güneydoğu Asya'da yer alan Dünya'nın en kalabalık Müslüman (Nüfusun 245 Milyon olduğu ifade edilmiştir.) ülkesi olduğu, Ekvator üzerinde Sumatra Adasından, Avustralya’ya kadar uzanan adalar topluluğu üzerinde kurulduğu, batı ve güneyden Hint Okyanusu, kuzeyden Güney Çin Denizi, kuzey doğudan Büyük Okyanus ile çevrili, 5’i büyük, 300’ü orta büyüklükte, kalanları da çok küçük adacıklar olmak üzere toplam 17.508 adadan oluştuğu, Hollanda'nın geçmiş sömürgelerinden birisi olduğu ve bağımsızlığını 17 Ağustos 1945 yılında kazandığı ifade edilen Endonezya’da başkanlık sistemine dayalı, cumhuriyet rejimi bulunmaktadır.

İç denizlerle beraber yüzölçümü yaklaşık 5.000.000 km2 olan Endonezya’nın kara parçalarının toplam yüzölçümünün ise 1.919.443 km2 olduğu belirtilmiştir.

Dünyanın en büyük takımada devleti olduğu bilgisi verilen ülkenin, OPEC, D-8, ASEAN[2] ve İKÖ üyesi olduğu da söylenmiştir. Komşuları Papua Yeni Gine Doğu Timor ve Malezya'dır. Başkenti, Java adasındaki Jakarta şehridir.

Halkının, Malaysialar, Papular, Bataklar, Alaslar, Kabauslar, Gojolar, Araplar, Çinliler ve Hindular gibi çok çeşitli etnik gruplardan meydana geldiği belirtilen Ülkenin genelinde üçyüzün üzerinde dil konuşulmasına karşın Resmi Dil’in Endonezyaca olduğu, Devletin 6 adet Dini (İslam – Hırıstiyanlık (2 adet) – Hinduizm – Konfüçyusizm- Budizm)  resmi olarak kabul ettiği belirtilmiştir.

Halkının %90’ının Müslüman olduğu belirtilen ülkede hem özel hem de devlet üniversitelerinin bulunduğu, bunların sayılarının 150 – 200 arasında olduğu, halkın % 80’inin köylerde yaşadığı, kıyı bölgelerinde yaşayan halk ile iç kesimlerde yaşayanlar arasındaki hayat tarzının ve kültürün oldukça farklı olduğu, temel gıda maddelerinin pirinç olduğu, buna rağmen, bazı fakir bölgelerde mısır ve manyok bitkilerinin pirinç yerine ikame edildiği söylenmiştir.

Ekvator üzerinde yer alan ülkede ekvator ikliminin hüküm sürdüğü, yıl boyunca kış (Ekim – Nisan) ve yaz (Mayıs – Eylül) olmak üzere iki iklim yaşandığı, bütün yıl boyunca muson rüzgârlarının etkisi nedeniyle bol yağış meydana geldiği, yıllık ortalama sıcaklığın 25 – 26°C olduğu (Örneğin Başkent Jakarta’da kış mevsiminde gece sıcaklığının 23 derecenin altına düşmediği gündüz sıcaklığının da 26 derece civarında seyrettiği), bölgelere göre iklimin çok az da olsa farklılık gösterdiği, bitki örtüsünün, ikliminden dolayı gür tropik ormanlardan oluştuğu, bitki çeşidinin bol ve çeşitli olduğu, (bataklıkların çok bulunduğu kıyı bölgelerinde bataklık bitkileri ve mangrovların, dağ yamaçlarında gür ormanların, Sumatra adasının bazı bölgelerinde kauçuk ormanlarının, Sonda Adalarında kerestesi makbul ağaçların bulunduğu, Bambu, Palmiye, muz, hintkirazı ve turunçgiller gibi ağaçların ise ülke genelinde yaygın olarak bulunduğu, Hayvan ve kuş çeşidi bakımından dünyanın en zengin ülkelerinden birisi olduğu, tropik ormanlarda kaplanların, leoparların, büyük orangutanların, maymunların, her boyda yılanın, sürüngenlerin, bataklık bölgelerinde timsahların, Sumatra ve Kalimantan’da Hindistan fillerinin, Sumatra ve Java adalarında ise gergedanların bol olarak bulunduğu) bilgisi verilmiştir.

Ülkede çok çeşitli madenlerin bulunduğu, kalay, petrol, tabiî gaz, kömür, boksit, manganez, altın ve gümüş yataklarının dünya rezervleri arasında önemli bir yer işgal ettiği, nikel, bakır ve iyot ile tuzun da zengin yeraltı madenleri arasında yer aldığı, ancak ülke ekonomisinin genel olarak tarıma dayalı olduğu söylenmiştir.

C - Endonezya Hukuk Sistemi Hakkında Edinilen Bilgiler

1 – Giriş

17 Ağustos 1945 yılında bağımsızlığını ilan eden Endonezya’da halen uygulanmakta olan hukuk sistemi, üç ayrı sistemin etkisiyle oluşmuş karma bir sistemdir. Ülkede, 16. yüzyıla kadar yerli krallıklarca örf ve adet hukuku, 17. yüzyılın başlarından itibaren yaklaşık 350 yıl süren dönemde Hollanda tacirleri ve kolonilerine ait hukuk, bağımsızlığın kazanıldığı 1945 yılından itibaren ise o dönemdeki otoriterlerce oluşturulan ulusal hukuk uygulanmıştır.

Ülkede, yaklaşık 350 yıl uygulanan Hollanda Kolonileri Hukuku ile eski dönemlerde yerli krallarca uygulanmış olan örf ve adet hukuku miras olarak kaldığından, bugünkü çağdaş Endonezya Hukuku, Örf ve Adet Hukuku, Hollanda Koloni Hukuku ve 1945 yılından itibaren geliştirilen ulusal hukukun etkisiyle oluşmuş bulunmaktadır. Bugün itibarıyla halen uygulamakta olan çok sayıda Koloni yasası bulunmaktadır. Örneğin, 1847 tarihli Ticaret Kanununa dayanan Ticaret Hukuku, kolonilik döneminden yadigâr kalmıştır.

2 - Anayasal Yapı

Endonezya 1945 yılında bağımsızlığına kavuşmuştur. Aynı yıl bir Anayasa kabul edilmiştir. Bu Anayasa ile Endonezya bağımsız ve üniter bir Cumhuriyet olarak kurulmuş ve Başkanlık sistemi kabul edilmiştir. Bugün itibarıyla ülke coğrafi bakımdan eyaletlere ve Yogyakarta (central Java), Açe (Sumatra) ve başkent Jakarta olmak üzere üç özel bölgeye ayrılmıştır.  Her bir eyalet, yerel hükümet ve kendi temsilciler meclisi vasıtasıyla yönetilmektedir. Yerel hükümetin başı Devlet başkanı tarafından atanan validir.

1945 yılında kabul edilen Anayasa, İlk Başkan Soeharto’nun 32 yıl süren başkanlığı döneminde hiçbir değişikliğe uğramamıştır. 1990’lı yıllara kadar ülkede çok çarpıcı siyasal ve sosyal olaylar yaşanmıştır. 1998 yılının Mayıs ayında Başkan Soeharto istifa etmiştir. Bu olayın ardından, Ekim 1999, Ağustos 2000, Kasım 2001 ve Ağustos 2002 tarihlerinde olmak üzere 1945 Anayasası 4 kez değiştirilmiştir. Bu değişiklikler, başkanlık yetkilerinin sınırlandırılması, merkezin taşra ve bölgeler üzerindeki etkisinin azaltılması, Bölge Temsilciler Meclisi gibi ilave anayasal organların ve Anayasa Mahkemesi’nin kurulması amacıyla yapılmıştır. Ülkede, bu gün itibarıyla gelecekteki değişiklik tekliflerinin ağırlıklı olarak eşitlik konusuna yönelik olması gerektiği tartışılmaktadır.

Anayasa’ya bakıldığında, çok sayıda anayasal organ bulunduğu, bunlardan en önemlilerinin Danışma Meclisi ile Temsilciler Meclisi olduğu görülmektedir. Temsilciler Meclisi seçimle gelen 500 üyeden oluşmaktadır ve ana fonksiyonu yasamadır. Hesap verebilir Başkan ve bakanlar, temsilciler Meclisinden çıkmaktadır. Danışma Meclisi üyeleri ise bölgelerden (eyaletlerden) bağımsız olarak atanan ve diğer adaylardan oluşmaktadır. Anayasal olarak Danışma Meclisi yüksek devlet organıdır. Anayasal olarak beş yılda bir toplanması zorunlu olan ve çok seyrek olarak da olsa özel nedenlerden dolayı da toplanabilen bu organ, Devlet politikasının geniş hatlarını oluşturmak, ülkede yaşanan sorunların çözüm yollarının oluşturulması gibi politik konulara ilişkin yayınlar yapmaktadır. Ülkenin ayrıntılı ekonomik planı da bu yayınlarda yer almaktadır.

Devlet Başkanı ve Başkanvekili eskiden Danışma Meclisi üyeleri tarafından seçilmekte iken yapılan anayasa değişikliği ile halk tarafından doğrudan seçilmesi ilkesi benimsenmiştir. Halk tarafından doğrudan seçim ilk kez 2004 yılında gerçekleşmiştir. Başkanlık yetkileri anayasada yapılan değişikliklerle bir dereceye kadar sınırlandırılmıştır. Bu değişikliğe göre, başkan ve başkanvekili en fazla birbirini izleyen 5’er yıllık dönemler için seçilebilir. Başkanın hükümetin başı ve askeri kuvvetlerin komutanı olması sebebiyle hala güçlü bir durumda olduğu da söylenebilir.

3 - Yasama

Yasama yönünden Endonezya kategori ve kaynak çeşitliliğine sahiptir. Bu durum, Endonezya hukukunun yabancılar tarafından anlaşılmasında önemli bir engel oluşturmaktadır. Danışma Meclisi Ağustos 2000 tarihinde, hiyerarşik olarak yasama tasarruflarını şöyle açıklamıştır:

  1. 1945 Anayasası
  2. Danışma meclisi kararları
  3. Kanun
  4. Hükümetin kanun hükmünde düzenlemeleri
  5. Hükümet kararları
  6. Başkanlık kararnameleri
  7. Bölgesel kararlar

Uygulamada bunlardan başka yasama araçları da kullanılmaktadır. Başkanlık talimatları, bakanlıkların kararnameleri bunlardan bazılarıdır. Kanun ya da hükümet kararları gibi yasama tasarrufları genelgelerle resmi açıklamalara konu olmaktadır. Bu genelgeler Devlet (Resmi) Gazetesi ekinde yayımlanmaktadır ve genellikle yetkililerin yorumlarını içermektedir.  Resmi Gazete dışında, hükümet ve halk ilanlarının yayınlandığı Devlet Raporu isimli bir yayım organı daha bulunmaktadır.

4 – Yargı

Anayasa’ya göre yargı bağımsızdır ve yargı bağımsızlığı adil yargılanmanın ve hukuk devletinin vazgeçilmez ilkesidir. Yargıç kişisel ve kurumsal olarak bağımsız olmalıdır.

a - Mahkemeler

Endonezya yargı sistemi Yargıtay (Supreme Court) altında yapılanan çeşitli mahkemelerden oluşmaktadır. Hollanda’nın özel hukuk geleneğini izleyen Endonezya Mahkemeleri, örf ve adet hukuku yetkisinde çok tanıdık olarak bilinen emsal ilkeleri uygulamamaktadırlar.

Çok sayıda uyuşmazlık, devlet mahkemeleri olan ilk derece mahkemeler eliyle yani genel yetkili mahkemelerde çözümlenmektedir. Endonezya’da her biri kendi coğrafi yetki alanıyla sınırlı görev yapan yaklaşık 250 devlet mahkemesi vardır. Devlet mahkemelerinin temyiz başvuruları 20 adet Yüksek Mahkemede (Bölge Mahkemeleri’nde) karara bağlanmaktadır. Bölge mahkemelerinin kararlarından bazıları başkent Jakarta’daki Yargıtay’a gelmektedir. Yargıtay alt derece mahkemelerinden gelen işlere bakan son merciidir, hukukilik denetimi yapmaktadır. Ancak yeni bir delil elde edilmesi gibi özel durumlarda yargılama da yapabilmektedir. 1998 yılında kurulan Ticaret Mahkemelerinin kararlarına karşı ise doğrudan Yargıtay’a temyiz başvurusunda bulunulmaktadır. Endonezya’da, idarenin eylem ve işlemlerine karşı idare hukukundan doğan uyuşmazlıkların çözümü için başvurulan idare mahkemeleri de bulunmaktadır.  İlk derece mahkemesi olarak, idare mahkemelerinin dışında, askeri, dini ve sivil adli mahkemeler de bulunmaktadır.

2001 yılında gerçekleştirilen Anayasa değişikliği ile Anayasa Mahkemesi kurulmuştur. Anayasa Mahkemesi, Yasaların anayasaya uygunluğunu, genel seçimlere ilişkin uyuşmazlıkları ve Devlet Başkanının suçlanması dolayısıyla görevine son verilmesi işlemlerini denetlemektedir.

b - Hukuk Mesleği

Endonezya’da hukuk mesleği olarak, hâkimlik dışında üç ayrı meslek grubu olduğu görülmektedir. Bunlar, noterlik, avukatlık ve hukuk müşavirliğidir. Adalet ve İnsan Hakları Bakanlığı tarafından gerçekleştirilen atamayla icra edilen noterlik, yarı kamusal bir meslek olarak kabul edilmektedir. Ataması resmi olarak yapılan noter, noterlik dairesini özel olarak işletmektedir. Noterlerin düzenledikleri belgeler resmi niteliktedir ve kanuna göre bazı belgelerin (ticaret şirketlerinin kurulması gibi)  noter tarafından düzenlenmesi zorunlu bulunmaktadır.

Noterlerin işlemlerinin aslı arşivlerinde saklanmaktadır. Taraflar işlemlerini onaylatacakları noterleri kendileri seçmektedirler. Jakarta’da 140 noter bulunmaktadır. Noterlerin ücretleri Adalet ve İnsan Hakları Bakanlığı’nın tarifeleriyle belirlenmektedir.

Avukatlık resmi stajın sonunda yapılan özel bir meslek olarak tanımlanmaktadır. Çok sayıda avukat dava takibi ve hukuki danışmanlık yapmaktadır.

Hukuk müşavirliği mesleği 1960’ların sonlarında, 1970’li yılların başlarında yabancı yatırımcıların Endonezya’ya gelmesiyle ortaya çıkmaya başlamıştır. Bunların çoğu dava takibini tercih etmese de aynı zamanda avukattır. Bunların çoğu sınır ötesi işlemler, ticaret ve bankacılık alanları ile ikili işbirliği belgelerinin düzenlenmesinde ve hukuki danışmanlık hizmetleri verilmesinde çalışmaktadır.

Hâkimlik mesleğine gelince:

Hâkim olabilmek için aranılan koşulların bir kısmı kanunla belirlenmiştir. Bir kısım koşulları da özel bir anayasal organ olan “Judicial Comision – Yargı Komisyonu” tarafından belirlenmektedir. Bu komisyonda hâkimler, hukukçu akademisyenler ve insan hakları savunucuları görev almaktadır. Bu komisyonda görev yapan kişiler Parlamento tarafından seçilmektedir. Alt derece mahkeme hâkimlerinin de Komisyona seçimesi mümkündür.

Endonezya’da hakim olabilmek için şartlar şöyle belirtilebilir:

● 35 yaşını doldurmuş olmak

● Hukuk fakültesi mezunu olmak

● Yazılı ve sözlü sınavları kazanmış olmak. 

Sınavı kazananların mesleğe kabulleri ve görev yerleri “Supreme Court (Yüksek Mahkeme)” tarafındanbelirlendiği gibi hâkimlerin sicilleri de aynı Yüksek Mahkeme tarafından verilmektedir.

5 - Yürütme

Coğrafi bakımdan devlet eyaletlere ve Yogyakarta ( central Java), Açe (Sumatra) ve başkent Jakarta’dan oluşan üç özel bölgeye ayrılmıştır.  Her bir eyalet, yerel hükümet ve kendi temsilciler meclisi vasıtasıyla yönetilmektedir. Yerel hükümetin başı Devlet başkanı tarafından atanan validir. 2000 yılında kanun tarafından öngörülen bölgesel otonomiye ilişkin yasal düzenleme, 2001 yılından beri uygulanmaktadır.

Ülkenin yönetimi genel olarak;

  • Devlet başkanı
  • Eyalet valisi
  • Bölge veya il Belediye Başkanı
  • İlçe başkanı
  • Mahalle ve köy amirleri (muhtarlar)

aracılığıyla yürütülmektedir. İşlevsel açıdan bakıldığında ise ülkenin, özellikle hükümetin içinde yer alan bakanlıklar vasıtası ile idare edildiği görülmektedir.

Bunlara ilave olarak Başsavcılık, Devlet Bakanlığı, Endonezya Askeri Kuvvetler Komutanlığı da yönetim birimleri içinde sayılabilir.


D - Endonezya Anayasa Mahkemesi

1 – Giriş

Anayasa’ya göre birbirlerinden ayrı yapı ve görevleri bulunan iki yüksek yargı organı bulunmaktadır. Bunlardan birincisi genel alt dereceli mahkemelerden gelen dava ve işlerin hukukilik denetimini gerçekleştiren Yargıtay (Supreme Court), diğeri özel yargı yetkisine sahip Anayasa Mahkemesi’dir.

Anayasa Mahkemesi kurulmadan önce mahkemelerin anayasallık denetimine ilişkin yargı yetkisi yoktu.  Sadece yasaların altındaki düzenlemelerin yasallığı denetimiyle sınırlı olarak denetim yetkileri bulunmaktaydı.

2 – Anayasa Mahkemesi’nin Kuruluşu

Endonezya Anayasa Mahkemesi anayasa ile kurulmuş yargısal bir organdır. Ağustos 2002 yılında Anayasa değişikliğiyle oluşturulmuş ancak 17 Ağustos 2003 gününde faaliyete geçmiştir.

Anayasa Mahkemesi diğer anayasal devlet organları ile eşit statüdedir. Bir başka anlatımla diğer mahkemelerin üzerinde bir temyiz mahkemesi değildir.  Diğer devlet organlarının müdahalelerine karşı bağımsız bir yargı organıdır.

3 - Anayasa Mahkemesi’nin Oluşumu

a- Anayasa Mahkemesi Üyeleri

aa - Anayasa Mahkemesi Üyesi Olma Koşulları ve Seçim Süreci

Anayasa’nın 18. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi’nin 9 yargıcı bulunmaktadır. Bunlardan 3’ü Devlet başkanı, 3’ü Yargıtay diğer 3’ü de Temsilciler Meclisi tarafından seçilmekte, ancak hepsi başkanlık kararnamesiyle atanmaktadır. Başkanlık kararnamesinin, adayların başkanlığa bildirilmesinden itibaren en geç 7 gün içinde yayımlanması gerekmektedir.

Anayasa Mahkemesi üyeliğine adaylık süreci, açıklık ve katılımcılık ilkeleri doğrultusunda yürütülmektedir. Anayasa Mahkemesi üyeleri 5 yıllık dönem için ve en fazla iki dönem için seçilebilmektedirler.  Seçildikten sonra halka açık bir biçimde, Anayasa Mahkemesi Başkanı’nın yönettiği bir törenle, kendi kişisel inançlarına göre yemin ederek görevlerine başlamaktadırlar.

Anayasa Mahkemesi başkanı ve başkan vekili ise Anayasa Mahkemesi üyeleri tarafından 3 yıllık dönem için salt çoğunluğun oyuyla seçilmektedir. Temsil ve özlük hakları açısından diğer üyeler ile başkan ve başkan vekili eşittir.

Anayasa Mahkemesi yargıcı olabilmek için aranılan genel koşullar, Anayasa’nın 15. maddesinde dürüst ve iyi karakter sahibi olmak, adil olmak ve anayasa ve idare hukuku alanında yeterli bilgiye sahip olmak şeklinde belirtilmiştir. Anayasa Mahkemesi yargıcı adayında bulunması gereken özel koşullar ise Anayasa’nın 16. maddesinde sayılmıştır. Buna göre Anayasa mahkemesi yargıcı adayının;

● Endonezya vatandaşı olması,

● Hukuk fakültesi mezunu olması,

● 40 yaşını doldurmuş olması,

● 5 yıl ve daha fazla hapis cezasını gerektiren bir fiilden dolayı ceza almamış olması,

● Mahkeme kararı ile iflasına karar verilmemiş olması,

● En az 10 yıl hukuk alanında tecrübe sahibi olması

Gerekmektedir.

Anayasa Mahkemesi, 9 üyesiyle toplanmakta ve oy çokluğuyla karar vermektedir. Olağanüstü durumlarda mahkemenin 7 üyesiyle toplanması mümkün olmakla birlikte, karar 9 üyenin salt çoğunluk sayısıyla (5 oyla) verilebilmektedir.

Anayasa’da Anayasa Mahkemesi yargıçlığıyla bağdaşmayan işler de sayılmıştır. Buna göre;

● Devlet memurluğu

● Siyasi Parti üyeliği

● Ticaretle uğraşmak

● Avukatlık

● Kamu görevi

Anayasa Mahkemesi yargıçlığıyla bağdaşmamaktadır.


ab - Anayasa Mahkemesi Üyeliğini Sona Erdiren Sebepler

( 2003 yılı 24 No’lu Yasa ile değişik Anayasa m. 23)

 Anayasa Mahkemesi üyeliğini sona erdiren sebepler Anayasa’da şöyle sayılmaktadır:

● Ölüm.

● İstifa.

● Yaş haddinin (67 yaşının) doldurulması.

● 5 yıllık dönemin sona ermesi.

● Sağlık kurulu raporu ile görevin yapılamayacağının belirtilmesi.

● Anayasa’da belirtilen suç ve kabahatlerin (m.23/2) işlenmesi.

4 – Anayasa Mahkemesi’nin Organik Yapısı

Yukarıda da belirttiğimiz üzere Mahkemenin, başkan dahil 9 üyesi bulunmaktadır. Mahkemenin yönetim ve temsili başkana, başkanın bulunmadığı zamanlarda başkan yardımcısına ait bulunmaktadır. Aşağıdaki şemada da görüldüğü üzere, Mahkeme üyeleri ile Başkan ve Başkan Yardımcısı arasında hiyerarşik bir ilişki değil, bir koordinasyon ilişkisi söz konusudur.  Ayrıca Mahkemenin görevlerini yapması ve yetkilerini kullanabilmesi amacıyla oluşturulan birimlerin bağlı olduğu Genel Sekreterlik (General Secretariat) ve hukuksal işlemleri yürüten Mahkeme Yazı İşleri ve Kayıt Bürosu (Court Registry) bulunmaktadır. Genel Sekreterliğe bağlı çok sayıda idari birim bulunmakta iken, Mahkeme Yazı İşleri ve Kayıt Bürosu ile koordinasyon ilişkisi içerisinde iki birim bulunmaktadır. Genel Sekreterlik ve Mahkeme Kayıt Bürosu doğrudan Başkana bağlı çalışmaktadır.

Anayasa Mahkemesi’nin organik olarak yapısı aşağıdaki tabloda gösterilmiştir;

 

5 – Anayasa Mahkemesi’nin İdari Bakımdan İşleyişi

Anayasa Mahkemesi idare hukukundaki iyi yönetim ilkesinin bir gereği olarak faaliyet göstermektedir.  Anayasa Mahkemesi’nin iyi ve temiz idare ilkesi gereğince kendi organizasyonunu oluşturacağı Anayasa’nın 12. maddesinde (2003 yılında 24 numaralı Yasa ile değişik) açıkça belirtilmektedir. 13. maddesi Mahkemenin hesap verilebilirlik ilkesinin gereği olarak, gelen dava ve işler ile finansal harcamalar ve diğer idari işlemlerle ilgili olarak periyodik rapor hazırlaması zorunlu kılınmıştır. Bu raporların mahkeme tarafından yayınlanması esası getirilmiştir.

Ayrıca Anayasa’nın 14. maddesinde halkın mahkeme kararlarına erişim hakkı bulunduğu belirtilmektedir. Vatandaşlar Anayasa Mahkemesi’ne internet üzerinde erişebilmekte, devam eden davaları ve kararları öğrenebilmektedirler. Ayrıca internet üzerinden dava açılması da mümkün kılınmıştır. Mahkemenin bütçesi devlet bütçesi içinde yer almaktadır.

Öte yandan Anayasa Mahkemesi’nin demokrasi bilincinin yerleşmesi bakımından özel bir televizyon kanalıyla anlaşma yaptığı, bu anlaşma kapsamında da sürekli olarak demokratik hakların kullanımı, dava hakkı vb. konularda sürekli yayınlar (talk-showlar) yaptığı, duruşmaların hepsinin hem halka açık olduğu, hem de TV Kanalından da izlenebildiği, Mahkeme’nin açıklık ve iyi idare ilkesinin gereklerini uygulamakta oldukça kararlı olduğu gözlemlenmiştir. Ayrıca Mahkeme’nin halk nazarında birinci derecede güvenilir kurum olduğu da öğrenilmiştir.

Mahkeme’ce Mahkeme bünyesinde çalışan hukukçuların (registar ve researcher) yurt dışında yüksek lisans ve doktora yapmaları teşvik edilmektedir. Hukukçuların genellikle verilen burslara bağlı olarak öncelikle Amerika Birleşik Devletleri ve Avustralya’yı, bir kısmının ise Hindistan ya da Almanya’yı tercih ettikleri ifade edilmiştir. Araştırmacı hukukçuların mahkemelerdeki davalarla ilgili olarak karşılaştırmalı hukuktan yararlanarak raporlar düzenledikleri anlaşılmaktadır.  

Anayasa Mahkemesinin önemli olan kararlarının bütün halinde İngilizceye çevrildiği ifade edilmiştir. Mahkeme üyeleri ile Mahkeme’de hukukçu olarak çalışanların ve diğer personelin önemli bir kısmının ileri düzeyde olmasa da İngilizce bildikleri gözlemlenmiştir.

6 – Mahkeme’nin Yargısal Görev ve Yetkisi

a - Görevleri

Anayasa Mahkemesi’nin yargı yetkisi anayasa ile belirlenmiştir. Anayasa’nın 24/c maddesi hükmüne göre, anayasa mahkemesi üyelerinin atanması, görevden alınması, yargılama usulüne ilişkin ayrıntılı kurallar yasayla düzenlenir. Nitekim 2003 yılında yürürlüğe giren 24 sayılı Yasa Anayasa’nın 24/c maddesinin uygulamasına ilişkindir.

Anayasa’nın 24/c maddesinde Anayasa Mahkemesi’nin görevleri madde madde sayılmaktadır. Buna göre Anayasa Mahkemesi;

● Kanunların anayasaya uygunluğunu denetler.

● Anayasa’nın verdiği yetkileri kullanan devlet organları arasındaki anlaşmazlıkları çözer.

● Siyasi parti kapatma davalarına bakar.

● Genel seçimlerin sonuçları üzerindeki uyuşmazlıkları karara bağlar.

● Temsilciler Meclisi’nin kararı ile suçlanan Devlet Başkanı ve Başkanvekilinin görevden alınıp alınmamasına ilişkin karar verir. (Impeachment)

Anayasa Mahkemesi’nde görülen suçlama konuları şunlardır:

● Vatana ihanet (Ulusal güvenliğe karşı ihanet )

● Rüşvet ve yolsuzluk

● 5 yıl veya daha fazla hapis cezasını gerektiren ağır cezalık suçlar

● Başkan veya başkan vekilinin toplum içindeki itibarını zedeleyecek yüz kızartıcı suçlar

● Anayasa’nın 6. maddesinde belirtilen başkan ve başkan vekili olma koşullarının kaybedilmesi (Endonezya Vatandaşı olma gibi)

b - Çalışma Şekli

Anayasa Mahkemesi’nin çalışma usulünü özetle şöyle söyleyebiliriz:

Anayasa Mahkemesi’ne ilişkin Yasa’ya göre yargısal toplantıların ve diğer yargısal faaliyetlerin, yasada belirtilen şartlara göre yerine getirilmesi gerekmektedir. Buna göre, Mahkemeye gelen dava kaydedildikten sonra, Başkan tarafından görevlendirilen üç üye tarafından, dava, kabul edilebilir olup olmadığı bakımından incelenir. İncelenme duruşmalı olarak yapılır. Duruşmalar sonucunda, incelemeyi yapan üç üyenin davanın kabul edilebilir ya da edilemez olduğuna ilişkin görüşü, 9 kişilik mahkeme heyeti tarafından tartışılır. Davanın kabul edilmesine karar verilmesi halinde, esasın incelenmesi de duruşmalı olarak yapılır. Bu duruşmalar da 9 kişilik heyetçe yapılır ve oyçokluğuyla karar verilir. 9 kişilik heyet konuyu duruşmalı olarak inceledikten sonra, son karara yönelik oturum gizli (kapalı) olarak yapılır. Tartışma sonucunda alınan karar duruşmada halka açık olarak okunur.

Mahkemenin çalışma şekline ilişkin ayrıntılar ise şöyledir:

● (m.29) Her Endonezya vatandaşı bizzat ya da temsilcisi aracılığıyla yazılı olarak Anayasa Mahkemesi’ne başvurabilir. Başvuruya ilişkin dilekçe imzalı olmalıdır.

●  (m.30) Başvurunun konusu Anayasa Mahkemesi’nin görev ve yetkisine ilişkin olmalıdır. (m.31) Başvuru gerekçeli olmalı ve kanıtlar eklenmelidir.

●  (m.32) Mahkeme Kayıt Bürosu başvurunun koşulları taşıyıp taşımadığını inceler, eksiklik varsa iade eder, iade üzerine başvurucu 7 işgünü içinde eksiklikleri tamamlar. Eksiklik bulunmadığı ya da süresinde tamamlandığı taktirde Mahkeme esasına kaydedilir.

● (m.34/3) Üç kişilik yargıçlardan oluşan ilk oturumun halka duyurulması; Mahkeme binasında bu amaçla ayrılan bölüme asılarak duyurulur.

● (m.36) Delil olarak belirtilen;  yazılı belgeler, mektuplar, tanıklar ve bilirkişiler, teknolojik ya da elektronik her türlü bilgi ve belgelerin sunulur.

● (m.38/2) Duruşmadan en ez üç gön önce resmi delilleri toplanır.

● (m.40/1) Anayasa Mahkemesi işleri duruşmalı ve halka açık yapılır. Sadece hâkimlerin değerlendirme ve karar toplantıları gizlidir.

●(m.41/2) Başvuruyla ilgili görülen bilgi ve belgelerin diğer kurumlardan yazılı olarak istenir.

●(m.43) Başvurucu ya da karşı taraf dilerse temsilci ya da özel yetkili temsilci marifetiyle de temsil edilebilir.

●(m.45/3) Mahkeme kararı duruşmalarda elde edilen delerli ve hukuki gerekçeyi içermelidir.

● (m.45/3) Anayasa Mahkemesi kararları karara dayanak teşkil eden hukuki gerekçeler ve duruşmalardan elde edilen maddi delilleri içermelidir.

● (m.45/5) Mahkeme oturumunda bütün Anayasa Mahkemesi üyeleri ele aldıkları başvuru dilekçesindeki yazılı düşünce ve görüşlerin tümünü karşılamak zorundadırlar.

● (m.46) Anayasa Mahkemesi kararları karara katılan tüm üyeler ve katip tarafından imzalanır.

● (m.47) Anayasa Mahkemesi kararları bütün üyelerin katılımı ile halka açık duruşmada ilan edilerek geçerlik kazanır (yürürlüğe girer).

● (m.48) Kararda yer alması gereken hususlar belirtilmiştir. Buna göre, Anayasa Mahkemesi “Her şeye kadir Allah ve adalet adına” karar verir. Karar başlığında bu ibare yer alır. Kararda tarafların kimlikleri, başvurun özeti, duruşmalardan elde edilen gerçekler, karara dayanak teşkil eden hukuki gerekçe, karar, karar tarihi, karar veren başkan ve üyeler ile katibin isimleri.  

● (m.49) Anayasa Mahkemesi kararlarının suretleri, kararın okunmasından sonra en az 7 işgünü içinde taraflara tebliğ edilir.

Anayasa Mahkemesi’nin kararları bağlayıcıdır ve mahkeme son karar merciidir. Anayasa mahkemesi kararlarına karşı herhangi bir hukuki başvuru yolu bulunmamaktadır.

c – Mahkemece Yapılan Anayasaya Uygunluk Denetimi

Bir kanunun Anayasa’ya aykırı olduğunu düşünen;

1 - Endonezya vatandaşları (bireysel olarak[3]),

2 - Yasayla kurulan birlikler,

3 - Kamu ya da özel hukuk tüzel kişileri,

4 - Devlet organları,

Anayasa Mahkemesi’ne söz konu yasa kuralının iptali için başvurabilir.

Anayasa Mahkemesi’ne mahkemelerin başvurma hak ve yetkileri bulunmamaktadır. Kişisel olarak başvuru kabul edildiği için, kişiler mahkemede devam eden bir davayla ilgili olan yasa hükmünün Anayasa’ya aykırılığını bizzat ileri sürebilirler. Ancak bu durumda davanın bekletilmesi söz konusu değildir. Mahkeme dava sonuçlanana kadar Anayasa Mahkemesi karar verirse Anayasa Mahkemesi kararını uygular, yoksa elindeki işi mevcut kurala göre sonuçlandırır. 

Anayasa’nın 52 ve 53. maddeleri gereğince, başvuru kaydedildikten sonra 7 işgünü içinde Danışma Meclisi ve Devlet Başkanlığı’na bildirilir.  Ayrıca Yargıtay’a da aynı sürede bildirimde bulunulur. Yargıtay’ın, Anayasa’ya aykırı olduğu ileri sürülen kanunun uygulanmasına ilişkin düzenlemelerle ilgili elinde görülmekte olan dava bulunması halinde Anayasa Mahkemesi’nin kararına kadar bu dava hakkında durma kararı vermesi zorunludur.  Anayasa’nın 54. maddesi gereğince Mahkeme, Temsilciler Meclisi, Danışma Meclisi ya da Bölge Meclislerinden başvuruya ilişkin toplantı tutanakları ve ilgili bilgi ve belgeleri isteyebilir.

Anayasa Mahkemesi kararı Devlet Başkanı, Yargıtay, Temsilciler ve Danışma Meclisleri temsilcilerinin huzurunda verilir.

d - Devlet Organları Arasındaki Anayasal Uyuşmazlıklar

Anayasa’nın emri altındaki her hangi bir devlet organı, anayasal uyuşmazlık konusu ile ilgili olarak Anayasa Mahkemesi’ne başvurabilir. Başvuru dilekçesinde hangi devlet organı ile ne tür bir anayasal uyuşmazlığın bulunduğu açık bir şekilde belirtilmelidir.

Başvuru dilekçesi, kaydedildikten sonra 7 iş günü içinde uyuşmazlık bulunduğu iddia edilen diğer devlet organına gönderilir. Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlık konusu işlemin Anayasa Mahkemesi’nin kesin kararına kadar geçici olarak durdurulmasına karar verebilir. Bir başka anlatımla uyuşmazlık konusu işlemle ilgili olarak yürütmenin durdurulmasına karar verebilir. 

e - Siyasi Parti Kapatma Davaları

Siyasi parti kapatma davalarında başvurucu hükümettir. Hükümet başvurusunda, anayasayı ihlal ettiğini dolayısıyla kapatılmasını istediği siyasi partinin ideolojisini, amaçlarını, programını ve faaliyetlerini açıkça göstermek zorundadır.

Başvurunun kaydedilmesinden sonra 7 işgünü içinde dilekçe ilgili siyasi partiye gönderilir. Başvurunun kaydedildiği tarihten itibaren 60 işgünü içinde bu davaların sonuçlandırılması zorunludur. Karar siyasi partiye tebliğ edilir. Partinin kapatılmasına ilişkin kararlar hükümetin siyasi parti sicil defterinden kaydının silinmesiyle yerine getirilir. Ayrıca Hükümet, partinin kapatılmasına ilişkin kararı aldıktan sonra 14 gün içinde Resmi Gazete’de yayınlamak zorundadır.

Endonezya’da siyasi parti kurulması konusundaki hükümler, kuruluşu kolaylaştırıcı nitelik arz ettiğinden çok sayıda siyasi parti bulunmaktadır. Ancak bu kadar çok sayıda parti bulunmasına rağmen bugüne kadar Endonezya Anayasa Mahkemesi’nde parti kapatmaya ilişkin herhangi bir dava açılmaması örgütlenme ve ifade özgürlüğü alanında gelişmeyi göstermesi açısından önem arz eder.

f - Genel Seçim Sonuçlarına İlişkin Uyuşmazlıklar

aa - Seçim Uyuşmazlıklarında Başvurucular

Seçimlere ilişkin uyuşmazlıkların çözümü için Anayasa Mahkemesine;

●Genel seçimlerde Bölge Temsilciler Meclisi adayı olan Endonezya vatandaşı kişiler,

● Başkan ve/veya başkan vekili seçimlerine aday olarak katılan kimseler,

● Genel seçimlere katılan siyasi partiler,

Başvuruda bulunabilmektedirler.

ab - Başvuru Nedenleri

Seçim sonuçlarına ilişkin olarak Anayasa Mahkemesi’ne yapılacak başvurularda, genel seçimlerde bir usulsüzlük yapıldığının ve bu usulsüzlüğün de;

● Bölge temsilciler meclisinin üyelerinin seçimini,

● Başkan ve başkan vekili seçiminde ikinci oylamaya katılabilecek başkan ve başkanvekili adaylarının katılmasını,

● Bir seçim bölgesindeki genel seçimlere katılan siyasi partinin elde edeceği sandalye (vekil) sayısını,

Etkilediği savlarından birine dayanılması gerekmektedir. Bir başka söyleyişle, seçim sonuçlarına ancak bu yönlerden itiraz edilebilmektedir.

Başvuru süresi genel seçim sonuçlarının ilan edilmesinden itibaren 3 gündür.

Başvuru dilekçesinde ilan edilen seçim sonuçları listesindeki hatanın ya da kabul edilmeyen oyların başvuruya konu oy hakkını dolayısıyla seçim sonuçlarını nasıl etkilediği açıkça gösterilmelidir.

Başvurunun kabul edilebilir olduğuna karar verildiği taktirde inceleme sonucunda Anayasa Mahkemesi belirlediği kesin seçim sonuçlarını ilan eder. Genel seçimlere ilişkin seçim sonuçlarına ilişkin uyuşmazlıklar Devlet Başkanı ya da temsilcisinin huzurunda çözümlenilir.

Endonezya Anayasa Mahkemesi’nde son genel seçimlere ilişkin pek çok dava görülmüştür. Bunlardan en önemlisi seçmen listelerine girilebilmesi için seçmen kartı bulunması gerektiğine ilişkin düzenlemenin seçim sonuçlarını etkilemesine ilişkin davadır. 

Olay şöyle gelişmiştir: Meri mevzuata göre, seçmen kartının verilmesi hükümetin yapması gereken bir işlemdir. Hükümetin uygulaması nedeniyle, son seçimlerin yapılmasına bir gün kala, ülke genelinde yaklaşık 20 milyon kişinin seçmen kartı alamadığı belirlenmiştir. 20 milyon kişiden sadece iki kişi, insan hakları aktivisti olan 2 avukat seçimlere 1 gün kala Anayasa Mahkemesi’ne başvurmuşlardır. Başvurucular seçmen kartı olmaksızın vatandaşlık numarasıyla oy kullanılması gerektiğini, seçmen kartı bulunmayanların seçmen listesine girememesinin oy hakkını, dolayısıyla seçme ve seçilme hakkını etkilediğini, anılan listelerde yer almamalarının sorumluluğunun kendilerine yüklenemeyeceğini ileri sürmüşlerdir.

Anayasa Mahkemesi, 7 saat içinde davayı sonuçlandırmış, talebi kabul ederek seçmen listelerinin, vatandaşlık numarası dikkate alınarak gerçekleştirilecek oy kullanma esasına göre belirlenmesi gerektiğine karar vermiştir. Demokratikleşme açısından bu karar büyük önem taşımaktadır. Ancak 20 milyon gibi bir seçmenin kayıt problemi dolayısıyla oy kullanmama durumuyla karşılaşmasına rağmen Anayasa Mahkemesi’ne sadece 2 kişinin bu konuyla ilgili olarak başvuruda bulunmasının da seçme ve seçilme hakkı yönünden halkın demokrasi konusundaki bilinç düzeyini göstermesi bakımından önemli bir gösterge olduğu da açıktır.

g - Devlet Başkanı ya da Başkan Vekilinin Suçlanması

Başkan ya da Başkan Vekili, vatana ihanet, rüşvet, yolsuzluk, ağır cezalık bir suç ya da ahlaka aykırı hareketle ya da Başkan veya Başkan vekili olmak için Anayasa’nın öngördüğü koşulları taşımamakla suçlanabilir. Başvurucu olarak Meclis iddiasına dayanak sebepleri açıklamak zorundadır.

Anayasa’nın 82. maddesi gereğince başvuruya ilişkin süreç devam ederken Başkan ya da başkan Vekili istifa ederse Anayasa Mahkemesi soruşturmayı durdurarak başvurunun ortadan kaldırılmasına karar verir.

Başkan ya da başkan vekili hakkında iddia edilen suçlamaların doğruluğu ispatlanırsı Mahkeme, kararında bunu açıklar. Aksi durumda davanın reddine karar verir.  Başvurunun kaydedildiği tarihten itibaren en geç 90 gün içinde davanın sonuçlandırılması zorunludur.

Rapor takdirlerinize saygı ile arz olunur.  25.02.2010

 

 

Nurdan OKUR                                                                   Kadir ÖZKAYA

Raportör-Hâkim                                                                Raportör-Hâkim

 



[1]Jakarta’ya uçakla yaklaşık 1,5 saatlik mesafe olan bir şehirdir. Üniversiteler şehri olarak bilinen bu şehir Java adasındadır.

[2]ASEAN (Association of Southeast Asian Nations) Güneydoğu Asya Uluslar Birliği; 8 Ağustos 1967'de Vietnam Savaşı'ndan kaynaklanan komünist genişlemeye karşı olarak Filipinler, Malezya, Tayland, Endonezya ve Singapur arasında kurulan uluslararası örgütü ifade etmektedir.

[3]Bireysel olarak başvuru yapılmaktadır. Ancak Endonezya’da klasik anlamda bireysel başvuru yolu bulunmamaktadır.

 

T.C. Anayasa Mahkemesi © 2016
Ziyaretçi Sayısı :